Kwartalnik Pedagogiczny
pl
Oryginalny artykuł naukowy
Kwartalnik Pedagogiczny

Instrumentalizacja myślenia. O iluzji refleksyjności w kształceniu nauczycieli

2021, 66, Numer 3

Renata Góralska

0000-0002-0794-8609

Uniwersytet Łódzki, Wydział Nauk o Wychowaniu

Małgorzata Kosiorek

0000-0001-8093-6279

University of Lodz

DOI

10.31338/2657-6007.kp.2021-3.6

Data publikacji

13.12.2021

Model publikowania

hybrydowy

Rodzaj licencji

CC BY 4.0 Int.

Dziedzina

Dziedzina nauk społecznych

Dyscyplina

pedagogika

Język publikacji

Polski

Pliki do pobrania

PDF 227 KB

Artykuł

Liczba wyświetleń:115

Liczba pobrań:32

Cytowania Crossref:0

Wynik Altmetric:0

Abstrakt

Contemporary teacher education research point out that one of the most important elements of teacher professionalism is reflexivity. Teacher (self)reflection is aimed at gaining autonomy, at not succumbing to uncritical traditions or established norms, at (self-)criticism, at not agreeing to follow “top-down orders”. In this perspective, reflexivity is a priority element of teacher training, which should be reflected in the teacher education programme. The authors reflect on the category of reflexivity in the context of professional development of teachers and teacher education. We refer to the reflection theory of Donald Schön, Max van Manen, Nevill Hatton and David Smith as well as Johan Luttenberg and Theo Bergen. The adopted research perspective for collecting and interpreting empirical material is a critical discourse analysis. The subject of the analysis is Regulation of the Ministry of Science and Higher Education. The results of research and analyses indicate that the category of reflexivity is present in educational programmes only to a small extent and mainly refers to the level of technical reflexivity of a pragmatic nature. This is a consequence of the technical-scientistic, formalised approach to the construction of educational programmes in force in Poland. This programme is oriented towards instrumentally understood objectives and the usefulness of knowledge and skills on the labour market. A consequence of this is the lack of the broadly understood category of reflexivity as a deep reflection on action. In the analysed document, reflexivity is illusory and apparent in its nature, appears only to a limited extent, and is treated instrumentally.

Słowa kluczowe:

reflexivity,technical reflexivity,(self)reflection,teacher,reflective practitioner,teacher education programme

Bibliografia

Beck, U., Giddens, A., Lash, S. (2009). Modernizacja refleksyjna. Polityka, tradycja i estetyka w porządku społecznym nowoczesności, tłum. J. Konieczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Biesta, G. J. J. (2007). Education and the democratic person: Towards a political understanding of democratic education. Teachers College Record, nr 109(3), 740-769.

Biesta, G. J. J. (2010). Good Education in an Age of Measurement: Ethics, Politics, Democracy. London: Paradigm Publishers.

Cirko, L. (2009). Akceptacja w komunikowaniu się: między preskryptywizmem a permisywizmem. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocławskie Wydawnictwo Oświatowe.

Czachur, W. (2020). Lingwistyka dyskursu jako integrujący program badawczy. Wrocław: Oficyna Wydawnicza ATUT.

Czerepaniak-Walczak, M. (2006). Pedagogika emancypacyjna. Rozwój świadomości krytycznej człowieka. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Czyżewski, M. (2013). Teorie dyskursu i dyskursy teorii. Kultura i społeczeństwo, nr 2, 3-25.

Day, Ch. (2004). Rozwój zawodowy nauczyciela. Uczenie się przez całe życie, tłum. J. Michalak. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Day, Ch. (2008). Nauczyciel z pasją. Jak zachować entuzjazm i zaangażowanie w pracy, tłum. T. Kościńczuk. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Day, Ch. (2019). Policy, teacher education and the quality of teachers and teaching. Teachers and Teaching: Theory and Practice, nr 25(5), 501-506.

https://doi.org/10.1080/13540602.2019.1651100

Dewey, J. (1988). Jak myślimy?, tłum. Z. Bastgenówna. Warszawa: PWN.

Dróżka, W. (2000). Nauczyciel we współczesnych dyskursach edukacyjnych. Kieleckie Studia Pedagogiczne i Psychologiczne, t. 13, 39-50.

Dróżka, W. (2011). Od pewności ku refleksyjności w zawodzie nauczycielskim. Przyczynek do dyskusji. Przegląd Pedagogiczny, nr 1, 135-151.

Dróżka, W. (2012). Dylematy jakości nauczyciela wobec zmienności kulturowo-społecznego kontekstu jego pracy. W: B. D. Gołębniak, H. Kwiatkowska (red.), Nauczyciele. Programowe (nie)przygotowanie (s. 43-55). Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Dróżka, W. (2017). Refleksyjność jako postawa wobec zmiany - na kanwie autobiografii, pamiętników, wypowiedzi osobistych nauczycieli z ostatniego ćwierćwiecza. W: I. Paszenda (red.), Codzienność jako wyzwanie edukacyjne (t. 2, s. 145-162). Wrocław: Wydawnictwo Instytutu Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego.

https://doi.org/10.34616/22.19.221

Dylak, S. (1995). Wizualizacja w kształceniu nauczycieli. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.

Elliott, J. (1998). Action Research for Educational Change. London: Open University Change. Fairclough, N. (2001). Critical discourse analysis as a method in social scientific research. W: M. Meyer, R. Wodak (red.), Methods of Critical Discourse Analysis (s. 121-138). London: Sage.

Fairclough, N. (2004). Analysing Discourse. Textual Analysis for Social Research. London; New York: Routledge.

https://doi.org/10.4324/9780203697078

Fairclough, N., Wodak, R. (2007). Critical discourse analysis. W: T.A. van Dijk (red.), Discourse as Social Interaction. Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction (s. 258-284). Vol. 2. London: Sage.

https://doi.org/10.4135/9781446289068.

Giroux, H. (1998). Teachers as Intellectuals. Towards Critical Pedagogy of Learning. Connecticut; London: Bergin & Garney.

Gołębniak, B. D. (1998). Zmiany edukacji nauczycieli: wiedza - biegłość - refleksyjność. Poznań: Wydawnictwo Edytor.

Gołębniak, B. D., Zamorska B. (2014). Nowy profesjonalizm nauczycieli. Podejścia - praktyka - przestrzeń rozwoju. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Habermas, J. (1983). Teoria i praktyka, tłum. Z. Krasnodębski, M. Łukasiewicz. Warszawa: PWN.

Habermas, J. (1999). Teoria działania komunikacyjnego, t. 1, tłum. A. M. Kaniowski. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Hatton, N., Smith, D. (1995). Reflection in teacher education: towards definition and implementation. Teaching & Teacher Education, nr 11(1), 33-49.

https://doi.org/10.1016/0742-051X(94)00012-U

Horolets, A. (2012). Krytyczna analiza dyskursu. W: K. T. Konecki, P. Chomczyński (red.), Słownik socjologii jakościowej (s. 154-157). Warszawa: Difin.

Klus-Stańska, D. (2010). Dydaktyka wobec chaosu pojęć i zdarzeń. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak.

Klus-Stańska, D. (2018). Paradygmaty dydaktyki. Myśleć teorią o praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Klus-Stańska, D. (2019). Teorie kształcenia. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Pedagogika. Podręcznik akademicki (s. 245-265). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Kopińska, V. (2016). Krytyczna analiza dyskursu - podstawowe założenia, implikacje, zastosowanie. Rocznik Andragogiczny, nr 23, 311-334.

https://doi.org/10.12775/RA.2016.016.

Kopińska, V. (2019). Koncepcja czteropoziomowego kontekstu Ruth Wodak jako wyraz interdyscyplinarności w analizie dyskursu. Kultura-Społeczeństwo-Edukacja, nr 12(2), 185-195.

https://doi.org/10.14746/se.2017.12.9.

Kwaśnica, R. (1987). Dwie racjonalności. Od filozofii sensu ku pedagogice ogólnej. Warszawa; Wrocław: Instytut Kształcenia Nauczycieli w Warszawie; Oddział Doskonalenia we Wrocławiu.

Kwaśnica, R. (2014). Dyskurs edukacyjny po inwazji rozumu instrumentalnego: o potrzebie refleksyjności. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Kwiatkowska, H. (2005). Tożsamość nauczycieli. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Kwiatkowska, H. (2008). Pedeutologia. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne.

Kwiatkowska, H. (2012). Teoriopoznawcze implikacje związku teorii z praktyką w kształceniu akademickim nauczycieli. W: B. D. Gołębniak, H. Kwiatkowska (red.), Nauczyciele. Programowe (nie)przygotowanie (s. 177-191). Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Kwieciński, Z. (2000). Tropy - ślady - próby. Studia i szkice z pedagogii pogranicza. Poznań; Olsztyn: Wydawnictwo EDYTOR.

Kwieciński, Z. (2011). Cztery i pół. Preliminaria - liminaria - varia. Wrocław: Wydawnictwo Naukowe Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Kwieciński, Z. (2012). Pedagogie postu. Preteksty - konteksty - podteksty. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Leppert, R. (1998). Nauczyciel jako adaptacyjny technik, refleksyjny praktyk, transformatywny intelektualista (próba rozrysowania pola problemowego). W: W. Prokopiuk (red.), Rozwój nauczyciela w okresie transformacji (s. 219-226). Białystok: Trans Humana.

Luttenberg, J., Bergen, T. (2008). Teacher reflection: the development of a typology. Teachers and Teaching, 14(5-6), 543-566.

https://doi.org/10.1080/13540600802583713.

Madalińska-Michalak, J. (2019). Nauczyciel. W: Z. Kwieciński, B. Śliwerski (red.), Pedagogika. Podręcznik akademicki (s. 961-976). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Madalińska-Michalak, J. (2020). Teacher Education Policy Issues in Poland: Recommendations for Building a High-Quality Teaching Profession. Kultura-Społeczeństwo -Edukacja, nr 18(2), 7-25.

https://doi.org/10.14746/kse.2020.18.1.

Madalińska-Michalak, J. (2021). Pedeutologia. Prawno-etyczne podstawy zawodu nauczyciela. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. https://wuw.pl/data/include/cms//Pedeutologia_Madalinska_Michalak_Joanna_2021.pdf?v=1630564867528.

https://doi.org/10.31338/uw.9788323550105

Maliszewski, K. (2019). Romantyczna tradycja Bildung - uwagi o sensie kształcenia na podstawie Fragmentów Friedricha Schlegla. W: K. Maliszewski, D. Stępkowski, B. Śliwerski (red.), Istota, sens i uwarunkowania (wy)kształcenia (s. 73-112). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Maslow, A. H. (1968). Toward a psychology of being. New York: D. Van Nostrand.

Meyer, M., Wodak, R. (red.). (2001). Methods in Critical Discourse Analysis. London: Sage.

https://doi.org/10.4135/9780857028020.

Michalak, J. (red.). (2010). Etyka i profesjonalizm w zawodzie nauczyciela. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego.

Mizerek, H. (1999). Dyskursy edukacji nauczycielskiej. Między tradycjonalizmem a nowoczesnością. Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego.

Nowak-Dziemianowicz, M. (2012a). Przystosowanie czy rozwój? Pytanie o jakość i cel edukacji w szkole wyższej. Teraźniejszość - Człowiek - Edukacja, nr 1(57), 113-128.

Nowak-Dziemianowicz, M. (2012b). Pytania o szkołę, edukację i wychowanie w perspektywie normatywnej. W: P. Rudnicki, M. Starnawski, M. Nowak-Dziemianowicz (red.), Władza, sens, działanie. Studia związków ideologii i edukacji (s. 31-54). Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Nowak-Dziemianowicz, M. (2014). Oblicza edukacji: między pozorami a refleksyjną zmianą. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Nowak-Dziemianowicz, M. (2020). Szkoła jako przestrzeń uznania. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Nussbaum, M. (2016). Nie dla zysku. Dlaczego demokracja potrzebuje humanistów, tłum. Ł. Pawłowski. Warszawa: Fundacja Kultura Liberalna.

Orstein, A. C., Hungins, F. P. (2016). Curriculum: Foundations, principles, and issues. Boston: Pearson.

Ostrowicka, H. (2018). Wstęp. W: H. Ostrowicka (red.), Analiza dyskursu w badaniach szkolnictwa wyższego (s. 7-27). Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Sedno.

Ostrowicka, H. (2019). Dyskurs edukacyjny, weredykcja i pedagogie - od konstelacji związków dyskursu i edukacji do aleturgicznej analizy praktyki edukacyjnej. Kultura-Społeczeństwo-Edukacja, nr 12(2), 153-172.

https://doi.org/10.14746/kse.2017.12.7.

Ostrowska, U. (2014). Discourse - from the theoretical and methodological perspective. Forum Oświatowe, nr 1(51), 91-109. Pobrane z: http://forumoswiatowe.pl/index.php/czasopismo/article/view/131 (otwarty 10.09.2021).

Perkowska-Klejman, A. (2019). Refleksyjność w edukacji. Studia teoretyczno-empiryczne. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Pedagogiki Specjalnej.

Potulicka, E., Rutkowiak, J. (2010). Neoliberalne uwikłania edukacji. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Rogers, C. R. (1956). Becoming a person. Pastoral Psychology, nr 7, 9-13.

https://doi.org/10.1007/BF01560065.

Rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 25 lipca 2019 roku w sprawie standardu kształcenia przygotowującego do wykonywania zawodu nauczyciela (Dz.U. 2019, poz. 1450).

Sajdak, A. (2013). Paradygmaty kształcenia studentów i wspierania rozwoju nauczycieli akademickich. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Schön, D. A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action. New York: Basic Booksp.

Sladek, A. (2017). Rola refleksyjności w kontekście procesu autokreacji ludzi dorosłych. W: I. Paszenda (red.), Codzienność jako wyzwanie edukacyjne (t. 2, s. 47-61). Wrocław: Instytut Pedagogiki UWr.

https://doi.org/10.34616/22.19.221.

Starego, K. (2012). Krytyczna Analiza Dyskursu w badaniach nad ukrytym programem szkolnym. W: P. Rudnicki, M. Starnawski, M. Nowak-Dziemianowicz (red.), Władza, sens, działanie. Studia związków ideologii i edukacji (s. 153-171). Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskiej Szkoły Wyższej.

Starego, K. (2019). Dyskurs edukacyjny oraz problem dyskursywnego konstruowania tożsamości i wiedzy z perspektywy krytycznej i krytycznie zorientowanej analizy dyskursu. Kultura-Społeczeństwo-Edukacja, nr 12(2), 285-311.

https://doi.org/10.14746/kse.2017.12.14.

Szkudlarek, T. (2019). Teoria jako ontologiczna retoryka: Rousseau i krystalizacja dyskursu pedagogicznego. Kultura-Społeczeństwo-Edukacja, nr 12(2), 55-82.

https://doi.org/10.14746/kse.2017.12.3.

Szplit, A. (2019). Od nowicjusza do eksperta. Rozwój ekspertywności nauczycieli nauczycieli języków obcych. Kielce: Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego.

Szplit, A., Korzeniecka-Bondar, A. (2020). Wymiary profesjonalizmu nauczycieli. Parezja, nr 1(13), 5-10.

https://doi.org/10.15290/parezja.2020.13.01.

Śliwerski, B. (2015a). Edukacja (w) polityce. Polityka (w) edukacji. Inspiracje do badań polityki oświatowej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Śliwerski, B. (2015b). Nauczyciele w gorsecie MENskich regulacji. W: H. Kwiatkowska (red.), Uczłowieczyć komunikację. Nauczyciel wobec ucznia w przestrzeni szkolnej (s. 57-83). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Śliwerski, B. (2017). Meblowanie szkolnej demokracji. Warszawa: Wolters Kluwer.

Śliwerski, B. (2019). Różne wymiary teorii kształcenia oraz ich polityczne i naukowe uwarunkowania. W: K. Maliszewski, D. Stępkowski, B. Śliwerski (red.), Istota, sens i uwarunkowania (wy)kształcenia (s. 113-178). Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Śliwerski, B., Paluch, M. (2021). Uwolnić szkołę od systemu klasowo-lekcyjnego. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls.

Van Dijk, T. A. (1993). Principles of Critical Discourse Analysis. Discourse & Society, nr 4(2), 249-283.

https://doi.org/10.1177/0957926593004002006

Van Dijk, T. A. (2001). Badania nad dyskursem. W: T. A. van Dijk (red.), Dyskurs jako struktura i proces (s. 9-44). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

Van Manen, M. (1977). Linking ways of knowing with ways of being practical. Curriculum Inquiry, nr 6, 205-228.

https://doi.org/10.1080/03626784.1977.11075533

Walker, D. F., Soltis, J. F. (2004). Curriculum and aims. New York: Teachers College Columbia University Press.

Wodak, R. (1989). Language, Power and Ideology. Studies in Political Discourse. Amsterdam: John Benjamins.

https://doi.org/10.1075/ct.7

Wodak, R. (2011). Wstęp: badania nad dyskursem - ważne pojęcia i terminy. W: R. Wodak, M. Krzyżanowski (red.), Jakościowa analiza dyskursu w naukach społecznych (s. 11-48

Zeichner, K. M., Liston, D. P. (1996). Reflective Teaching: An Introduction. New York: Lawrence Erlbaum Associates Publishers.

Zembylas, M. (2014). The Place of Emotion in Teacher Reflection: Elias, Foucault and 'critical emotional reflexivity'. Power and Education, nr 6(2), 210-222.

https://doi.org/10.2304/power.2014.6.2.210.

Podobne publikacje